ترکیسرایان مکتب مولویه - یونس امره
زاد و مرگ و زندگی یونس امره XE "یونس امره" ، با اسطورهها در آمیخته است. اینقدر هست که وی در قرن نهم در سویهای آذربایجان XE "آذربایجان" غربی میزیسته است. او را بسیاری از تاریخ ادبیاتنویسان، پدر شعر ترکی XE "ترکی" ایرانی نام دادهاند. در بیرون از ایران دیوانش بارها چاپ شده است. در یکی از الاهیها او خود را تجسد روح مولانا XE "مولانا" میداند:[1]
-1–
منم اول عشق بحریسی دنیزلر حیران منه،
دریا منیم قطرهمدور ذرهلر عمان منه.
قاف داغی ذرهم دگیل آی و گونش منه قول،
حق دور اصلیم شک دگیل مرشد دیر قرآن منه.
چون دوستا گئدهر یولوم ملک ازلدور ائلیم،
عشقدن سویلر بو دیلیم عشق اودی سیران منه.
یوخ ایکن اول بارگاه واریدی اول پادشاه،
آه بو عشق ألیندن درد اولدو درمان منه.
آدم یارادیلمادان جان قالبه گیرمهدن،
شیطان لعنت آلمادان عرش ایدی سیران منه.
یارادیلدی مصطفی یوزی گول، کؤنلو صفا
اول قیلدی بیزه وفا آنداندیر احسان منه.
یونس بو خلق ایچینده اکسیکلودور حق بیلور
دیوانه اولموش چاغرور درویشلیک بهتان منه.
-2–
ای پادشاه لم یزل قیلدوم یؤنوم سندن یانا
اشبو یوزوم قارسیلا وصل ایسترم سندن یانا.
سنسن بو گؤزومده گؤرن سنسن دیلیمده سؤیلین،
سنسن منیوار ائیلین سنسن همین اؤندن سونا.
سن کیم دئدین یارب منه من یاخینام سندن سنه
چون یاخینسان مندن منه گؤرکلو یوزون گؤسترمنه.
نئجه یاخیناسان منه سن مشتاق و حسرت سنه من
دون گون سنی گؤزلویوبن گؤرهمزم قالدوم تنه.
هر گلن اولدو گئدن اول، گؤرونن اولدور گؤرن اول
علوی وسفلی جملتان اولدور گؤزله گؤروننه.
یونس بوسیرر حق دورور، بودیله گلمک یوق دورور،
بیلمهسی بونون ذوق دورور، عقل ایله فهم ایرمز آنا.
-3–
ای عشق أری آچ گؤزونی، یئر آوزونه ائیله نظر،
گؤر بو لطیف چیچکلری، بزهنوبن گلدی کئچر.
بونلار بؤیله بزهنوبن، دوستدان یانا اوزانوبان،
بیرسور آخی سن بونلارا قانجارو دور عظم سفر.
هر بیر چیچک مین نازیله اؤپر حقی نیازیله،
بوقوشلار خوش آوازیله، اول پادشاهی ذکر ائدر.
اؤیر آنون قادرلیگین، هر بیر ایشه حاضر لیگین،
اوهت عمری قاصر لیگین آنی چاغیر منی سورار.
رنگی دؤنر گوندن گونه، توپراغا تؤ کولر یئنه،
عبرتدورور آنلایانا، بو عبرتی عارف دویار.
نه گلمگین گلمک دورور، نه گولمگین گولمکدورور
سون منزلین اؤلمک دورور، دویمادینسا عشقدن اثر.
هر بیر سؤزی دویار اون، یا بو عمی یویاردون،
یویور کن اویویاردون گئدردی سندن کاروبر.
بیلدون گلن کئچر ایمیش، بیلدون قوناق کؤچر ایمیش،
عشق شرابین ایچرایمیش، بو معنیدن هر کیم دویار.
یونس بو سؤزلری قوغیل، کندوزوندن ألین یوغیل
سندن نه گله بیردئگیل، چون حقدن گلور خیر و شر.
-4–
بیر کیشیه سؤیله سؤزو
کیم معنیدن خبریوار،
بیر کیشیه وئر کؤنلونو،
جانیندا عشق اثری وار.
شونون کیم داشی خوشدورور
بیلون کیم ایچی بوشدورور
دون ـ گون اؤتن بایقوشدورور،
سانما بوتون دیواریوار.
بیردئو لنگیچ یووا یاپار،
یئریر ایلدن یاوری قاپار،
دوغان ایله گیندن ساپار،
زیرا ألیندن مورداریوار.
یوخدور دوغانلا بیرلیگی،
یا حققه لایق دیرلیگی
شول کیشیدن اوم أرلیگی
آنون صفا نظری وار.
صورتیله چوخدور آدم
دگمه سنده یوخدور قدم
اول ـ آخر اول پیشقدم
محمددن سروری وار.
أرنلر یولودور مئشه
مئشه قولایدور قولماشا
مئشه اولان یئرده پاشا
حرامی چوخ عنتری وار.
شیخ و دانشمند و ولی
جملهسی بیردیر أر یولی
یونس دیر درویشلر قولی
تاپدوق کیمی سروری وار.
-5 –
عشق امامدیر بیزه کؤنول جماعت،
قبلهمیز دوست یوزی دائمدیر صلات.
دوست یوزین گؤریجک شرق یاغمالاندی
آنونچون قاپودا قالدی شریعت.
گؤنول سجده قیلور دوست محرابیندا
یوزون یئره اوروب قیلور مناجات.
مناجات گیبی واخت اولماز آرادا
کیم اولا دوست ایله بو دمده خلوت.
شریعت آیدور صاقین شرطی بوراخما
شرط اول کیشیه کیم ائده خیانت.
أرنلر نفسی دولتلی روموزو،
آنونلا فتنهدن اولدوق سلامت.
بلی قولین دئدوک اولکی دمده،
هنوز بیر دمدیر اول وقت و بو ساعت.
دئریلدی بیشو موز وقته گلدی
بئشی بیر ائیلهیوب کیم قیلا طاعت.
بیز کیمسه دینینه خلاف دئمهزوز،
دین تمام اولیجاق دوغار محبت.
دوغرولوق بکلین دوست قاپوسوندا،
گمانسیز اول بولور الهی دولت.
یونس اول قاپودا کمینه قولدور،
أزلدن ابده دکدور بو عزت.
[1] الاهيهاي يونس امره را از متن ديوان انتقادي وي چاپ مرحوم پروفسور دكتر فاروق تيمورتاش XE "فاروق تيمورتاش" برداشتهايم.
در این وبلاگ، من سید احسان شکرخدا با کمک آقایان عیسی مجیدی، داور اردبیلی، ائلشن محمدی و م. افشار جوغین تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق را دربارهی احوال و آثار مولانا جلال الدین محمد مولوی و دیوان اشعار ترکی و فارسی وی به تصحیح ایشان و همچنین مقالات و اشعاری را که در این رابطه نوشته و سرودهاند، خواهیم گذاشت. استفاده از مطالب این وبلاگ به هر شکل، فقط با ذکر منبع مجاز است.